Maharashtra Dam Water Storage : महाराष्ट्रातील धरणांमध्ये किती पाणीसाठा शिल्लक? वर्षभरात जलसाठ्यात २५.६२ टक्क्यांची मोठी घट; मराठवाड्याची स्थिती चिंताजनक!

Maharashtra Dam Water Storage: पावसाळा संपल्यानंतर आता राज्यातील नागरिकांना उन्हाळ्यातील पाणीटंचाईची चिंता सतावू लागली आहे. यंदा पावसाळ्यात झालेल्या पावसाचा परिणाम धरणांमधील पाणीसाठ्यावर दिसून येत असून, गेल्या वर्षीच्या तुलनेत यंदा जलसाठ्यात मोठी घट झाली आहे. विशेष म्हणजे, आगामी उन्हाळ्याचे चार महिने बाकी असतानाच राज्यातील धरणांमध्ये केवळ ६४.९१ टक्के उपयुक्त पाणीसाठा शिल्लक आहे. त्यामुळे पुढील काळात पिण्याचे पाणी, शेतीचे सिंचन आणि औद्योगिक वापरासाठी पाण्याचे नियोजन करणे प्रशासनासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे.

जलसंपदा विभागाच्या १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजीच्या आकडेवारीनुसार, राज्यातील धरणांमध्ये उपलब्ध असलेल्या पाणीसाठ्यात गेल्या वर्षीच्या तुलनेत २५.६२ टक्क्यांची घट नोंदवण्यात आली आहे. १२ नोव्हेंबर २०२५ रोजी राज्यातील धरणांमध्ये ९०.५३ टक्के उपयुक्त पाणीसाठा होता. मात्र, यंदा याच दिवशी हा साठा ६४.९१ टक्क्यांवर आला आहे. त्यामुळे आगामी उन्हाळ्यात राज्यातील अनेक भागांना पाणीटंचाईचा सामना करावा लागण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

राज्यातील ३ हजार ४२ धरण प्रकल्पांमध्ये किती पाणी शिल्लक?

जलसंपदा विभागाच्या अहवालानुसार, महाराष्ट्रातील एकूण ३ हजार ४२ मोठ्या, मध्यम आणि लघू जलप्रकल्पांमध्ये मिळून २६ हजार ६१९.४३ दलघमी (दशलक्ष घनमीटर) जिवंत पाणीसाठा उपलब्ध आहे. (Maharashtra Dam Water Storage)

पावसाळा संपल्यानंतर धरणांमधील पाण्याचा वापर आता पिण्याच्या पाण्यासाठी, शेतीच्या सिंचनासाठी तसेच औद्योगिक गरजांसाठी सुरू झाला आहे. त्यामुळे उपलब्ध पाणीसाठा पुढील पावसाळ्यापर्यंत पुरवणे हे मोठे आव्हान असणार आहे.

मराठवाड्यात सर्वाधिक चिंता; धरणांमध्ये केवळ ३७.५८ टक्के पाणी

राज्यातील सहा महसुली विभागांपैकी छत्रपती संभाजीनगर विभागातील पाणीसाठ्याची स्थिती सर्वाधिक चिंताजनक आहे. या विभागातील धरणांमध्ये सध्या केवळ ३७.५८ टक्के उपयुक्त पाणीसाठा शिल्लक आहे. उपलब्ध जिवंत पाणीसाठा २ हजार ७४८.६८ दलघमी इतका आहे. (Maharashtra Dam Water Storage)

गेल्या वर्षी १२ नोव्हेंबर रोजी याच विभागात ८८.९९ टक्के पाणीसाठा उपलब्ध होता. मात्र, यंदा त्यात मोठी घट झाली आहे. मराठवाड्यातील अनेक गावे पिण्याच्या पाण्यासाठी धरणे, तलाव, विहिरी आणि लघू जलप्रकल्पांवर अवलंबून आहेत. त्यामुळे कमी झालेल्या जलसाठ्याचा परिणाम ग्रामीण पाणीपुरवठ्यावर होण्याची शक्यता आहे.

विशेषतः रब्बी हंगामातील पिकांना पाणी देणे, जनावरांसाठी पाण्याची व्यवस्था करणे आणि ग्रामीण भागातील नळयोजना सुरळीत ठेवणे यासाठी प्रशासनाला आतापासूनच योग्य नियोजन करावे लागणार आहे.

विदर्भातील नागपूर आणि अमरावती विभागांतही पाणीसाठ्यात घट

मराठवाड्यापाठोपाठ विदर्भातील नागपूर आणि अमरावती विभागांमधील जलसाठ्याची परिस्थितीही चिंताजनक बनली आहे.

नागपूर विभागात सध्या ५७.४५ टक्के, तर अमरावती विभागात ५२.९६ टक्के उपयुक्त पाणीसाठा उपलब्ध आहे. गेल्या वर्षी याच कालावधीत नागपूर विभागात ८६.८० टक्के आणि अमरावती विभागात ९०.४८ टक्के पाणीसाठा होता.

यंदा दोन्ही विभागांतील जलसाठ्यात मोठी घट झाल्याने आगामी उन्हाळ्यात शहरी तसेच ग्रामीण भागांमध्ये पाणीपुरवठ्याचे नियोजन करणे आवश्यक ठरणार आहे. विशेषतः कमी पाऊस झालेल्या आणि लघू प्रकल्पांवर अवलंबून असलेल्या गावांमध्ये पाणीटंचाईची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. (Maharashtra Dam Water Storage)

कोकण, पुणे आणि नाशिक विभागांना तुलनेने दिलासा

राज्यातील इतर विभागांच्या तुलनेत कोकण, पुणे आणि नाशिक विभागांमधील धरणांमध्ये तुलनेने चांगला पाणीसाठा उपलब्ध आहे.

कोकण विभागात सर्वाधिक ८२.४३ टक्के उपयुक्त पाणीसाठा शिल्लक आहे. त्यानंतर पुणे विभागात ७५.४४ टक्के, तर नाशिक विभागात ७४.४५ टक्के पाणीसाठा उपलब्ध आहे.

मात्र, या विभागांमधील परिस्थितीही गेल्या वर्षीच्या तुलनेत काहीशी खालावली आहे. १२ नोव्हेंबर २०२५ रोजी कोकणात ९०.७८ टक्के, पुण्यात ९२.६० टक्के आणि नाशिकमध्ये ८९.९२ टक्के जलसाठा होता. त्यामुळे या भागांमध्येही पाण्याचा वापर जपून करणे आवश्यक आहे.

मोठ्या, मध्यम आणि लघू धरणांमध्ये किती टक्के पाणीसाठा?

राज्यातील धरणांच्या प्रकारानुसार उपलब्ध पाणीसाठ्याची आकडेवारी पाहिली असता, लघू प्रकल्पांमधील स्थिती अधिक चिंताजनक असल्याचे दिसून येते. (Maharashtra Dam Water Storage)

• मोठे प्रकल्प : ७२.०३ टक्के
• मध्यम प्रकल्प : ५६.९५ टक्के
• लघू प्रकल्प : ३६.८९ टक्के

मोठ्या प्रकल्पांमध्ये गेल्या वर्षी ९६.८७ टक्के पाणीसाठा होता. यंदा तो कमी होऊन ७२.०३ टक्क्यांवर आला आहे. तर लघू प्रकल्पांमध्ये केवळ ३६.८९ टक्के पाणीसाठा उपलब्ध आहे.

लघू प्रकल्पांमधील कमी जलसाठ्याचा परिणाम प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील गावांवर होऊ शकतो. कारण अनेक गावांचा पिण्याच्या पाण्याचा आणि शेतीच्या सिंचनाचा प्रश्न या प्रकल्पांवर अवलंबून असतो.

विभागनिहाय धरणांमधील पाणीसाठा किती? पाहा संपूर्ण आकडेवारी

१२ नोव्हेंबर २०२५ आणि १२ नोव्हेंबर २०२६ रोजीच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार, राज्यातील सहा महसुली विभागांमधील पाणीसाठ्याची तुलना खालीलप्रमाणे आहे. (Maharashtra Dam Water Storage)

या आकडेवारीवरून छत्रपती संभाजीनगर विभागातील पाणीसाठा सर्वात कमी असल्याचे स्पष्ट होते. तर कोकण विभागात सर्वाधिक पाणीसाठा उपलब्ध आहे.

रब्बी हंगाम आणि उन्हाळ्यातील पाणीपुरवठ्याचे मोठे आव्हान

राज्यात सध्या रब्बी हंगाम सुरू झाला असून, गहू, हरभरा, ज्वारी यांसारख्या पिकांसाठी सिंचनाची गरज वाढणार आहे. दुसरीकडे शहरांमधील पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, ग्रामीण भागातील नळयोजना आणि औद्योगिक वापरासाठीही मोठ्या प्रमाणात पाण्याची आवश्यकता असते. (Maharashtra Dam Water Storage)

अशा परिस्थितीत उपलब्ध जलसाठ्याचा वापर करताना पिण्याच्या पाण्याला प्राधान्य देणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भातील कमी जलसाठा असलेल्या भागांमध्ये संभाव्य पाणीटंचाई लक्षात घेऊन प्रशासनाला पर्यायी उपाययोजना कराव्या लागतील.

धरणांमधील पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे, पाणीगळती रोखणे, भूजल पुनर्भरण करणे, पावसाचे पाणी साठवणे आणि उपलब्ध जलस्रोतांचे योग्य व्यवस्थापन करणे या उपायांवर भर देणे गरजेचे आहे.

Maharashtra Dam Water Storage

महाराष्ट्रातील धरणांमधील पाणीसाठ्यात गेल्या वर्षीच्या तुलनेत झालेली २५.६२ टक्क्यांची घट ही निश्चितच चिंतेची बाब आहे. विशेषतः छत्रपती संभाजीनगर विभागातील केवळ ३७.५८ टक्के जलसाठा आणि लघू प्रकल्पांमधील ३६.८९ टक्के उपलब्धता आगामी उन्हाळ्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे.

पुढील काही महिने पाण्याचा वापर कसा केला जातो, धरणांमधील उपलब्ध साठ्याचे नियोजन कसे होते आणि पाणी बचतीसाठी कोणत्या उपाययोजना राबवल्या जातात, यावर उन्हाळ्यातील पाणीपुरवठ्याची परिस्थिती अवलंबून राहणार आहे. त्यामुळे नागरिकांनीही पाण्याचा अपव्यय टाळून उपलब्ध जलस्रोतांचे जतन करण्याची जबाबदारी पार पाडणे आवश्यक आहे.