Maharashtra monsoon updates: पावसाने वाढवली चिंता! महाराष्ट्रात १९% तूट; मराठवाड्यात ४०% कमी पाऊस, रब्बीचे काय होणार?

Maharashtra monsoon updates: महाराष्ट्रात पावसाळ्याचे चार महिने संपले, पण अनेक भागांत समाधानकारक पावसाची प्रतीक्षा कायम राहिली आहे. २०२६ च्या मान्सून हंगामात राज्यात सरासरीपेक्षा १९ टक्के कमी पाऊस झाला असून, मराठवाड्यात ही तूट तब्बल ४० टक्क्यांवर पोहोचली आहे.

विदर्भातही २३ टक्के कमी पावसाची नोंद झाल्याने शेती आणि आगामी पाणी नियोजनाविषयी चिंता वाढली आहे. हवामान विभागाच्या माहितीचा हवाला देणाऱ्या वृत्तानुसार, राज्यातील चारही हवामान विभागांत सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला आहे.

देशपातळीवरही परिस्थिती दिलासादायक नाही. यंदाचा मान्सून २०१५ नंतरचा सर्वात कमी पावसाचा हंगाम ठरला आहे. मात्र, महाराष्ट्राच्या पावसाची तूट आणि देशाचा ११ वर्षांतील नीचांक हे दोन स्वतंत्र संदर्भ समजून घेणे आवश्यक आहे.

देशात किती पाऊस पडला? अधिकृत आकडे काय सांगतात?

भारतीय हवामान विभागाच्या मान्सून अहवालानुसार, १ जून ते ३० सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत देशात ७५९.४ मिमी पाऊस झाला. या कालावधीची दीर्घकालीन सरासरी ८६८.६ मिमी आहे. या दोन आकड्यांच्या गणनेनुसार प्रत्यक्ष पाऊस सरासरीच्या सुमारे ८७.४ टक्के, तर तूट १२.६ टक्के ठरते. त्यामुळे बातम्यांमध्ये वापरला जाणारा ‘१३ टक्के तूट’ हा पूर्णांकातील उल्लेख आहे.

दीर्घकालीन सरासरीला इंग्रजीत Long Period Average-LPA म्हणतात. संबंधित प्रदेशात दीर्घ कालावधीत पडलेल्या पावसाच्या सरासरीशी यंदाच्या पावसाची तुलना केली जाते.

महाराष्ट्रात ८०४.४ मिमी पाऊस; कोणत्या विभागाला सर्वाधिक फटका?

अधिकृत वृत्तानुसार, महाराष्ट्रात जून ते सप्टेंबर या हंगामात ८०४.४ मिमी पाऊस नोंदवला गेला. राज्यातील एकूण पाऊस सरासरीपेक्षा १९ टक्के कमी राहिला.

हवामान विभागाच्या माहितीवर आधारित वृत्तातील विभागनिहाय स्थिती पुढीलप्रमाणे आहे: (Maharashtra monsoon updates)

मराठवाड्यात सरासरीच्या केवळ सुमारे ६० टक्के पाऊस झाला. राज्याच्या एकत्रित आकड्यापेक्षा या विभागातील कमतरता कितीतरी अधिक असल्याचे यातून दिसते. (Maharashtra monsoon updates)

१९% कमी पाऊस, तरी ‘सामान्य’ श्रेणी?

सरासरीपेक्षा कमी पाऊस आणि IMDची ‘Deficient’ श्रेणी हे एकच नाही. राज्य, जिल्हा आणि हवामान उपविभागांसाठी IMDच्या वर्गीकरणात सरासरीच्या −१९% ते +१९% पाऊस ‘सामान्य’ श्रेणीत येतो. −२०% ते −५९% पाऊस ‘Deficient’ अर्थात कमी पावसाच्या श्रेणीत येतो.

त्यामुळे नोंदवलेली तूट −१९% असल्यास महाराष्ट्र ‘सामान्य’ श्रेणीच्या खालच्या टोकावर येतो; तर −४०% मराठवाडा आणि −२३% विदर्भ हे ‘Deficient’ श्रेणीत येतात. ‘सामान्य’ ही सांख्यिकीय श्रेणी असल्याने प्रत्येक गावात पुरेसा पाऊस झाला, असा तिचा अर्थ होत नाही.

विदर्भातील जिल्हानिहाय पाऊस:

मूळ बातमीत दिलेली जिल्हानिहाय आकडेवारी पुढीलप्रमाणे आहे. या तक्त्यातील सर्व आकड्यांची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय नोंदीशी पडताळणी पूर्ण झालेली नाही; त्यामुळे हा तक्ता मूळ वृत्तातील आकडेवारी म्हणून वाचावा. (Maharashtra monsoon updates)

या तक्त्यानुसार अकोला, अमरावती आणि वर्धा येथे तुलनेने मोठी तूट दिसते. मात्र, गोंदियात सरासरीपेक्षा ०.१२ टक्के अधिक पाऊस आहे. त्यामुळे गोंदियाचा उल्लेख मोठी पावसाची तूट असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये करणे चुकीचे ठरेल. (Maharashtra monsoon updates)

खरीपानंतर रब्बीवरही परिणाम होणार?

पावसाची कमतरता पाहता रब्बी हंगामासाठी पाणी उपलब्धतेचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरू शकतो. जमिनीत ओलावा अपुरा राहिल्यास पेरणी, उगवण आणि पिकांच्या सुरुवातीच्या वाढीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

मात्र, राज्याची एकूण तूट पाहून प्रत्येक शेताची स्थिती ठरवता येत नाही. स्थानिक पाऊस, जमिनीचा प्रकार, विहिरीतील पाणी आणि सिंचनाची उपलब्धता यानुसार परिस्थिती वेगळी असेल. त्यामुळे रब्बीचे नियोजन करताना गावपातळीवरील परिस्थिती आणि स्थानिक कृषी सल्ला महत्त्वाचा ठरेल. (Maharashtra monsoon updates)

ऑक्टोबरमधील पावसामुळे मान्सूनची तूट भरून निघेल का?

ऑक्टोबरमध्ये पाऊस पडल्यास जमिनीतील ओलावा आणि स्थानिक पाणीसाठ्याला मदत होऊ शकते. परंतु १ जून ते ३० सप्टेंबर या निश्चित कालावधीची हंगामी आकडेवारी ऑक्टोबरच्या पावसामुळे बदलत नाही. त्या पावसाची नोंद पुढील कालावधीत होते.

तसेच, ३० सप्टेंबरला मान्सूनचा सांख्यिकीय हंगाम संपणे आणि महाराष्ट्रातून मान्सून प्रत्यक्ष माघारी जाणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत.

यंदाच्या पावसाचे आकडे पाणी नियोजनाची गरज अधोरेखित करतात. विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भातील कमी पावसाच्या भागांत उपलब्ध ओलावा, सिंचनसाठा आणि पिण्याच्या पाण्याची गरज लक्षात घेऊन पुढील हंगामाचे निर्णय घ्यावे लागतील. राज्याची सरासरी कितीही असली, तरी शेतकऱ्यांसाठी त्यांच्या शिवारात पडलेला पाऊस आणि उपलब्ध पाणी हेच सर्वाधिक महत्त्वाचे आहे.

पाण्याचा काटकसरीने वापर, योग्य पीकनिवड आणि स्थानिक कृषी सल्ल्यानुसार नियोजन केल्यास उपलब्ध पाण्याचा अधिक चांगला उपयोग करता येईल. आगामी काळात शेतीसोबतच पिण्याच्या पाण्याची गरज लक्षात घेऊन प्रशासन आणि नागरिकांनी आतापासूनच नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

Maharashtra monsoon updates

महाराष्ट्रात यंदा सरासरीपेक्षा १९ टक्के कमी पाऊस झाला असून, मराठवाड्यातील ४० टक्के आणि विदर्भातील २३ टक्के तुटीने चिंता वाढवली आहे. या पार्श्वभूमीवर रब्बी हंगामाचे नियोजन करताना जमिनीतील ओलावा, स्थानिक पाणीसाठा आणि सिंचनाची उपलब्धता विचारात घेणे आवश्यक आहे.